Bir akım neden doğar, hangi düşünceye karşı çıkar, sanat anlayışını nasıl değiştirir? Edebî akımları tarihsel nedenleri, belirleyici özellikleri, temsilcileri ve eserleriyle öğrenin.
Önemli kavram ayrımı: Klasisizm, romantizm, realizm gibi akımlar edebî ve estetik anlayışları tanımlar. Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık ise tarihsel-siyasal fikir akımlarıdır; onları Millî Edebiyat ve fikir akımları bölümünde ayrıca inceliyoruz. Hümanizm ve varoluşçuluk gibi geniş düşünsel hareketlerin edebiyatla ilişkisi de bu rehberde açıklanmıştır.
0117. yüzyıl Fransa
Klasisizm
Doğuşu ve ortaya çıkış nedenleri
Rönesans hümanizmi ve Antik Yunan-Roma örneklerine dönüş; Fransız saray kültüründe düzen ve ölçü arayışı.
Temel özellikleri
Akıl, sağduyu, evrensel insan doğası, açıklık, ölçülülük ve tür kuralları
özellikle klasik Fransız tiyatrosunda üç birlik ilkesi.
Önceki / benzer akımlardan farkı
Romantizmin duygu ve bireysel özgürlüğü önceleyen tavrından farklı olarak kurallı ve dengeli biçimi öne çıkarır.
Dünya edebiyatında temsilciler ve eserler
Corneille — Le Cid; Racine — Phèdre; Molière — Cimri; La Fontaine — Fabllar.
Türk edebiyatına etkileri
Şinasi ve Ahmet Vefik Paşa'nın tiyatro/çeviri çalışmalarında klasik Fransız etkileri görülür.
Sınavda ayırt et
Akıl + kural + ölçülülük; üç birlik her edebî eserde değil klasik tiyatro bağlamında anılır.
0218. yüzyıl sonu – 19. yüzyıl başı Avrupa
Romantizm
Doğuşu ve ortaya çıkış nedenleri
Aydınlanma akılcılığına ve klasisizmin katı kurallarına tepki; Fransız Devrimi sonrasında özgürlük, millet ve birey fikrinin güçlenmesi.
Temel özellikleri
Duygu, hayal, coşku, özgürlük, doğa, tarih ve yerel renk
karşıtlıklar ve olağanüstü durumlar
sanatçının kişiliği.
Önceki / benzer akımlardan farkı
Klasisizmin kuralcılığına karşı çıkar; realizmin gözlem ve nesnelliğinden çok duygu ve ideali öne çıkarır.
Dünya edebiyatında temsilciler ve eserler
Victor Hugo — Sefiller, Hernani; Goethe — Genç Werther'in Acıları; Lamartine — Meditasyonlar.
Türk edebiyatına etkileri
Namık Kemal — İntibah, Vatan yahut Silistre; Abdülhak Hâmid Tarhan'ın şiir ve tiyatroları.
Sınavda ayırt et
Duygu, özgürlük, tarih, doğa; Hugo ve Namık Kemal bağlantısını hatırla.
0319. yüzyıl ortası Fransa ve Avrupa
Realizm (Gerçekçilik)
Doğuşu ve ortaya çıkış nedenleri
Sanayi Devrimi sonrasındaki toplumsal dönüşüm; pozitivist gözlem anlayışı ve romantizmin idealize edilmiş dünyasına tepki.
Temel özellikleri
Gündelik hayat, sınıfsal ilişkiler, neden-sonuç bağı, ayrıntılı çevre ve kişi betimlemesi, inandırıcılık
anlatıcı çoğu zaman gözlemci tutumundadır.
Önceki / benzer akımlardan farkı
Romantizmden daha az idealize eder; natüralizmden farklı olarak insanı katı biyolojik determinizme indirgemek zorunda değildir.
Dünya edebiyatında temsilciler ve eserler
Balzac — Goriot Baba; Stendhal — Kırmızı ve Siyah; Flaubert — Madame Bovary; Tolstoy — Anna Karenina.
Türk edebiyatına etkileri
Recaizade Mahmut Ekrem — Araba Sevdası; Halit Ziya Uşaklıgil — Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu; Yakup Kadri Karaosmanoğlu.
Sınavda ayırt et
Gözlem + gerçekçi kişi/çevre + toplumsal koşullar; romantizmle karşılaştır.
0419. yüzyıl ikinci yarısı Fransa
Natüralizm (Doğalcılık)
Doğuşu ve ortaya çıkış nedenleri
Realizmin gözlem anlayışını deneysel bilim, kalıtım ve çevre belirleyiciliği düşüncesiyle ileri taşıma çabası.
Temel özellikleri
Kalıtım, çevre, fizyoloji, toplumsal koşullar, sert gerçeklikler
deneysel roman iddiası ve determinist bakış.
Önceki / benzer akımlardan farkı
Realizmdeki gözlem natüralizmde bilimsel deney benzetmesi ve kalıtım/çevre vurgusuyla daha belirginleşir.
Ahmet Haşim — Göl Saatleri, Piyale; Cenap Şahabettin'de sembolist etkiler.
Sınavda ayırt et
Ahmet Haşim + musiki + kapalılık + sezdirme.
0719. yüzyıl sonu Fransa
Empresyonizm (İzlenimcilik)
Doğuşu ve ortaya çıkış nedenleri
Resimde doğan izlenimci yaklaşımın edebiyata etkisi; nesnenin değişmez görünüşünden çok anlık algılanışına yönelme.
Temel özellikleri
Işık, renk, ses, anlık duyum ve kişisel izlenim
öznel algı.
Önceki / benzer akımlardan farkı
Realizm dış dünyayı gözlemleyerek temsil ederken izlenimcilik gözlemin kişide bıraktığı geçici etkiyi öne çıkarır.
Dünya edebiyatında temsilciler ve eserler
Paul Verlaine ve Marcel Proust'un bazı anlatım özellikleri izlenimcilikle ilişkilendirilir; edebiyatta kesin üyelik listeleri tartışmalıdır.
Türk edebiyatına etkileri
Ahmet Haşim'in bazı şiir ve düzyazılarında izlenimci özellikler görülür.
Sınavda ayırt et
Bir nesnenin kendisinden çok sanatçıda uyandırdığı anlık duyum.
0820. yüzyıl başı Almanya
Ekspresyonizm (Dışavurumculuk)
Doğuşu ve ortaya çıkış nedenleri
Modern kent yaşamının, savaş öncesi kaygıların ve bireyin yabancılaşmasının yarattığı gerilim; natüralist betimlemeye tepki.
Temel özellikleri
İçsel çığlık, korku, bunaltı, çarpıtma, keskin karşıtlıklar, yoğun dil
dış dünya ruhsal gerçekliğe göre dönüşür.
Önceki / benzer akımlardan farkı
İzlenimcilik dış dünyanın kişide bıraktığı izlenimi; dışavurumculuk iç dünyanın dışa vuruluşunu öne çıkarır.
Dünya edebiyatında temsilciler ve eserler
Georg Trakl — şiirleri; Georg Kaiser — Sabahın Üçünden Gece Yarısına; Ernst Toller — Kitle-İnsan.
Türk edebiyatına etkileri
Türk edebiyatında bağımsız ve sürekli bir okuldan çok modernist eserlerde etkileri tartışılır.
Sınavda ayırt et
İç dünyanın gerilimli, çarpıtılmış anlatımı.
091909, İtalya
Fütürizm (Gelecekçilik)
Doğuşu ve ortaya çıkış nedenleri
Makineleşme, hız ve teknolojiye duyulan hayranlık; geçmişin sanat kurallarına karşı radikal kopuş isteği. Marinetti'nin 1909 manifestosuyla görünürlük kazandı.
Temel özellikleri
Hız, dinamizm, makine, kent, deneysel tipografi ve dil
geleneksel söz dizimini kırma.
Önceki / benzer akımlardan farkı
Kübizmin çoklu bakışından farklı olarak hareket ve hız vurgusu belirgindir.
Modernizmin biçim deneyiyle ortaklık taşısa da postmodern anlatı ironiyi, alıntıyı ve kurmacanın kendi yapısını açığa vurmayı sık kullanır.
Dünya edebiyatında temsilciler ve eserler
Italo Calvino — Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu; Umberto Eco — Gülün Adı; John Fowles — Fransız Teğmenin Kadını.
Türk edebiyatına etkileri
Orhan Pamuk — Kara Kitap, Benim Adım Kırmızı; İhsan Oktay Anar — Puslu Kıtalar Atlası.
Sınavda ayırt et
Üstkurmaca + metinlerarasılık + parodi; her deneysel eser postmodern değildir.
1620. yüzyıl, özellikle 1930'lar
Toplumcu Gerçekçilik
Doğuşu ve ortaya çıkış nedenleri
Sınıf çatışmaları, emek hareketleri ve sosyalist düşüncenin edebiyata etkisi; Sovyet bağlamında sosyalist gerçekçilikle de ilişkilidir.
Temel özellikleri
Emek, sınıf, eşitsizlik, üretim ilişkileri, toplumsal mücadele
bireyi sosyal koşullarıyla birlikte ele alma.
Önceki / benzer akımlardan farkı
Realizm gözleme dayanırken toplumcu gerçekçilik toplumsal yapıyı ve dönüşüm sorununu ideolojik/eleştirel çerçevede vurgular.
Dünya edebiyatında temsilciler ve eserler
Maksim Gorki — Ana; Mihail Şolohov — Ve Durgun Akardı Don (Sovyet edebiyatı bağlamında).
Türk edebiyatına etkileri
Nâzım Hikmet — Memleketimden İnsan Manzaraları; Sabahattin Ali — Kuyucaklı Yusuf; Orhan Kemal — Bereketli Topraklar Üzerinde; Yaşar Kemal — İnce Memed.
Sınavda ayırt et
Emek, köy-kent, sınıf ve toplumsal adalet; toplumcu gerçekçilik ile Sovyet resmî sosyalist gerçekçiliği tümüyle özdeş değildir.
1714.–16. yüzyıl Avrupa Rönesansı
Hümanizm (İnsancıllık)
Doğuşu ve ortaya çıkış nedenleri
Antik Yunan-Roma metinlerine yeniden yöneliş, insanın eğitimi ve dünyevi hayatına verilen önem.
Temel özellikleri
İnsan değeri, akıl, eğitim, eleştirel düşünme ve klasik metinlere dönüş
bir edebî akımdan çok geniş kültürel-düşünsel harekettir.
Önceki / benzer akımlardan farkı
Klasisizmden önce gelişen tarihsel düşünsel zemin; ikisini aynı akım gibi değerlendirmemek gerekir.
Dünya edebiyatında temsilciler ve eserler
Petrarca — Canzoniere; Erasmus — Deliliğe Övgü; Thomas More — Ütopya.
Türk edebiyatına etkileri
Türk edebiyatında evrensel insan sevgisi temalarıyla bağlantılar kurulabilir; Rönesans hümanizmiyle tarihsel özdeşlik kurulmaz.
Sınavda ayırt et
Rönesans + Antik kaynaklar + insan ve eğitim; edebî okuldan daha geniş bir hareket.
181940'lar–1950'ler, Avrupa
Absürt Tiyatro (Uyumsuz Tiyatro)
Doğuşu ve ortaya çıkış nedenleri
II. Dünya Savaşı sonrasında anlam, iletişim ve varoluş krizleri; geleneksel dramatik neden-sonuç düzeninin sorgulanması.
Temel özellikleri
Tekrarlar, iletişimsizlik, bekleyiş, döngüsel yapı, alışılmadık diyalog ve belirsiz sonuç.
Önceki / benzer akımlardan farkı
Klasik tiyatronun açık çatışma ve çözüm düzenini bozar; varoluşçu düşünceyle ilişkilidir ancak tek bir felsefeye indirgenmez.
Dünya edebiyatında temsilciler ve eserler
Samuel Beckett — Godot'yu Beklerken; Eugène Ionesco — Kel Şarkıcı; Jean Genet — Hizmetçiler.
Türk edebiyatına etkileri
Güngör Dilmen ve bazı çağdaş Türk tiyatrosu eserleriyle biçimsel karşılaştırmalar yapılabilir; doğrudan üyelik iddiası dikkat ister.
Edebî akımlar kesin sınırlarla ayrılmaz. Bir yazarın bir eseri farklı akımlardan etkilenebilir. “Türk edebiyatındaki temsilci” ifadeleri bazı başlıklarda doğrudan akım üyeliğini değil, etkilenmeyi anlatır.